دانشگاه هنر اصفهان
دانشکده حفاظت و مرمت
گروه مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی

پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مرمت بناها و بافت‌های تاریخی گرایش آقای/خانم سمیه مرادی‌فام تحت عنوان:
طرح مرمت و امکان‌سنجی احیاء سرای خواجه‌ملکم مراغه
ارایه شده به مدیریت تحصیلات تکمیلی دانشگاه به عنوان بخشی از فعالیت‌های تحصیلی لازم برای درجه کارشناسی ارشد که در تاریخ…………………….. توسط هیات داوران زیر بررسی و با نمره………………..درجه………………… به تصویب نهایی رسید.

1- استاد/استادان راهنمای پایان‌نامه آقای/خانم دکتر…………………. با مرتبه علمی…………… امضاء
2- استاد/استادان مشاور پایان‌نامه آقای/خانم دکتر…………………….. با مرتبه علمی…………….. امضاء
3- استاد/استادان داور داخل گروه آقای/خانم دکتر…………………….. با مرتبه علمی…………….. امضاء
4- استاد/استادان داور خارج از گروه آقای/خانم دکتر……………….. با مرتبه علمی…………….. امضاء
امضای مدیر گروه

با تقدیر و تشکر شایسته از:
استادان فرهیخته جناب آقایان دکتر رضا أبویی و مهندس غلامرضا کیانی که با نکته‌های پندآموز و گفته‌های شایان ذکرشان ،مرا یاری نمودند.
و تمامی کسانی که مرا در این امر یاری فرمودند.

تقدیم به
روح پاک پدرم که عالمانه به من آموخت تا چگونه در عرصه زندگی، ایستادگی را تجربه نمایم.
و به مادرم، دریای بی‌کران فداکاری و عشق که وجودم برایش همه رنج بود و وجودش برایم همه مهر
و به همسرم که در سختی‌ها و دشواری‌های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده است.

چکیده:
بازارهای سنتی ایران به عنوان بخشی قابل تأمل از میراث فرهنگ دیرپای ایرانی، از دیرباز به عنوان یک نهاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایفای نقش کرده‌اند، و به درستی یک میراث فرهنگی زنده محسوب می‌شوند. این موضوع در رابطه با بازار سنتی شهر مراغه نیز صادق است. بافت قدیم بازار شهر مراغه جایگاه بسیاری از سراهای تاریخی باقی‌مانده از دوره‌ی قاجار است و یکی از این بناهای ارزشمند، سرای تاریخی خواجه‌ملکم می‌باشد. این پایان‌نامه بر آن است تا علاوه بر معرفی بنا، آسیب‌شناسی و ارائه‌ی طرح مرمت اصولی به احیای این بنای ارزشمند، با توجه به قابلیت‌های فضایی و کالبدی و با تعریف کاربری صحیح و در خور بنای مورد نظر بپردازد، تا از این طریق علاوه بر رفع نیازهای جامعه و تغییر دیدگاه ساکنین بافت نسبت به بناهای قدیمی، موجبات حفاظت از بنا را نیز فراهم آورد. نتایج این پایان‌نامه، نشان‌دهنده‌ی این امر می‌باشد، که این بنا و بافت تاریخی ارزشمندش دارای ویژگی‌ها و پتانسیل‌های زیادی جهت احیا و معاصر سازی، با رعایت اصول حفاظتی می‌باشد .روش تحقیق این رساله از جهت هدف: کاربردی و از جهت روش: توصیفی، تحلیلی و تطبیقی و روش گردآوری داده‌ها: کتابخانه‌ای و میدانی و روش تجزیه و تحلیل: کیفی می‌باشد.
کلیدواژه: مراغه، سرا، سرای خواجه‌ملکم، مرمت، احیا

فهرست مطالب
عنوان صفحه فصل اول
1-1مقدمه…………………………….2
1- 2بیان مسأله…………………………2
1-3 اهمیت و ضرورت پژوهش……….3
1- 4 اهداف پژوهش…………………….3
1-5 روش پژوهش…………………..3
1-5-1روش پژوهش از نظر هدف……………3
1-5-2روش پژوهش از نظر روش………………4
1-5-3روش یافته اندوزی………………………4
1-5-4روش تجزیه و تحلیل……………………4
1- 6 فرآیند تحقیق…………………….4
1-7 قلمرو مکانی پژوهش………………..4
1-8 قلمرو زمانی پژوهش……………..4
1- 9 محدودیت‌های پژوهش……………4
1-10شرح واژه‌ها و اصطلاحات بکار رفته در پژوهش5
فصل دوم
2-1معرفی اجمالی منطقه آذربایجان و استان آذربایجان شرقی7
2-2 مشخصات جغرافیایی و اوضاع طبیعی شهرستان مراغه8
2-2-1موقعیت و مساحت…………………………..8
2-2-2پستی و بلندی…………………………….8
2-2-3 بررسی میزان زلزله‌خیزی مراغه………………………………………………………………………………………………………………………………………………8
2- 3 اوضاع جوی شهرستان مراغه………..9
2-3-1وضعیت هوا………………………………9
2-3-2جریان‌های هوایی………………………..9
2-3-3 وضع بارندگی………………………………..9
2-3-4وضعیت رطوبت نسبی هوا………………11
2-4 منابع آبی شهرستان مراغه……….12
2-4-1صوفی رود……………………………….12
2-5ویژگی‌های تاریخی مراغه………….13
2-5-1وجه‌تسمیه مراغه…………………………13
2-5-2مراغه قبل از اسلام……………………..13
2-5-3مراغه بعد از اسلام……………………….14
2-5-4 مراغه در عهد حکومت هلاکو و سایر ایلخانان15
2-5-5 مراغه، دوره قاجار و معاصر……………15
2-6 دروازه‌ها و محلات مراغه…………17
2-7 حصار شهر………………………….17
2-8 بازارها و بازارچه‌ها در مراغه……….19
2-9 سیمای اقتصادی مراغه……………….20
2-10ملک التجار مراغه………………..21
2-11خواجه‌ملکم خان………………..22
2-12تجارت خشکبار در مراغه…………22
فصل سوم
3-1بازار………………………………..25
3-1-1مفهوم بازار……………………………….25
3-1-2پیدایش مفهوم بازار…………………….25
3-1-3 شکل‌گیری کالبد بازار…………………..25
3-1-4 انواع بازار……………………………….26
3-1-5 ریخت‌شناسی بازار………………………28
3-1-5-1بازار خطی……………28
3-1-5-2بازار چند محوری……..29
3-1-5-3 بازار صلیبی……………29
3-1-5-4 بازار مرکزی خرده‌فروشی با خان‌های پیرامونی29
3-1-6 عناصر ساختاری بازار……………………29
3-2کاروانسرا………………………….34
3-2-1مفهوم کاروانسرا………………………..34
3-2-2 تاریخچه کاروانسراها…………………..35
3-2-3 ویژگی‌های کاروانسرا، سرا یا خان………………………………………………………………………………………………………………….36
3-2-4 فرق بین کاروانسراها و سراها………….36
فصل چهارم
4-1بازار، سراها و کاروانسراها در مراغه39
4-1-1گونه‌بندی سراهای مراغه………………..41
4-1-2سراهای مشابه با سرای خواجه‌ملکم…..44
4-2 سرای خواجه‌ملکم………………46
4-2-1موقعیت سرای خواجه‌ملکم…………….47
4-2-1-1موقعیت بنا در تصاویر قدیمی….47
4-2-1-2موقعیت بنا در عکس هوایی فعلی مراغه48
4-2-1-3 موقعیت بنا با توجه به دروازه‌های اصلی و مسیرهای کاروان‌ها در گذشته49
4-2-1-4مسیرهای اصلی موجود در بافت مجاور50
4-2-1-5 موقعیت سرا نسبت به بناهای مجاور و بناهای شاخص شهری51
4-2-2شناخت معماری بنا……………………….52
4-2-2-1دوره‌های شکل‌گیری بنا………….52
4-2-2-2سه بعدی وضع موجود بنا……….53
4-2-2-3 معرفی فضاهای بنا…………………54
4-2-2-3-1ورودی………………………………..54
4-2-2-3-2میان سرا……………………………….56
4-2-2-3-3حجره‌ها و اتاق‌ها……………………….56
4-2-2-3-4 شناخت ازاره ها در بنا…………………..60
4-2-2-3-5 شناخت پله‌ها در بنا……………………..61
4-2-2-4شناخت بنا از روی نقشه‌های معماری62
4-2-2-5 تحلیل فضاهای معماری.66
4-2-2-6 نور در فضاها…………………..67
4-2-2-7 کاربری سرا در گذشته……..68
4-2-2-8 بررسی خط آسمان از جبهه‌های مختلف.70
4-2-3 شناخت مصالح بنا……………………….71
4-2-3-1-1تزئینات آجری به‌کاررفته در بنا……………..73
4-2-4 شناخت سازه بنا…………………………78
4-2-4-1پی……………………………..78
4-2-4-2دیوارها و جرزهای بنا………79
4-2-4-3 پوشش‌ها و قوس‌ها در بنا……81
4-2-4-3-1پوشش‌ها…………………………………………..81
4-2-4-3-2چفد بکار رفته در بنا………………………83
4-2-5 تأسیسات بنا……………………………..84
4-2-5-1ناودان‌ها یا سیستم دفع آب‌های نزولی.84
4-2-5-2سیستم فاضلاب………..84
4-2-5-3 تأسیسات گرمایشی و سرمایشی84
4-2-5-4 نحوه نورگیری در بنا……..84
4-2-6جمع‌بندی…………………………………..85
فصل پنجم
5-1طبقه‌بندی کلی عوامل مخل در بنا88
5-2عوامل مخل در بنا………………90
5-3آسیب نگاری بنا………………….91
5-4جداول آسیب‌شناسی…………..96
فصل ششم
6-1مبانی نظری طرح مرمت…………119
6-1طرح مرمت بنا……………………122
6-2-1طرح مرمت پی و کرسی چینی………….122

6-2-2جلوگیری از نفوذ رطوبت صعودی………124
6-2-3 مرمت سقف در قسمت‌های تخریب‌شده125
6-2-4 اجرای عایق‌بندی سرویس بهداشتی……..126
6-2-5 مرمت کف سازی حیاط…………………128
6-2-6 مرمت کف سازی حجره‌ها……………..129
6-2-7 تعویض آجرهای پوسیده………………….129
6-2-8 طرح مرمت ازاره ها………………………129
6-2-9 اجرای ناودان‌ها…………………………..131
6-2-10تعویض ملات آسیب‌دیده……………..133
6-2-11مرمت پله‌های ارتباطی……………………134
6-2-12برداشتن اندودهای نامناسب…………….135
6-2-13زدودن مرمت‌های ناهمگون…………..135
6-2-14بازسازی قسمت‌های تخریب‌شده……..135
6-2-15تمیز کردن شوره از آجرها……………..135
6-2-16بازسازی سردر ورودی…………………..136
6-2-17طرح پیشنهادی جهت درها و پنجره‌ها.136
6-2-18جزئیات اجرایی پیشنهادی حوض…………………………………………………………………………………………………………………………………………..137
6-2-19اجرای تأسیسات الکتریکی و گرمایش و سرمایش138
فصل هفتم
7-1طرح احیا………………………………140
7-1-1انتخاب استراتژی احیا……………………140
7-1-2اقدامات لازم برای احیا…………………..141
7-1-3 بررسی طرح‌های فرادست………………..142
7-1-4 موقعیت سرای خواجه‌ملکم با توجه به ناحیه‌های موجود143
7-1-5 بررسی ویژگی‌های منطقه بافت تاریخی144
7-1-4-1ویژگی‌های عمومی…………144
7-1-4-2آسیب‌های اجتماعی………..144
7-1-5 مقایسه ناحیه 7 شهری و کل شهر در سال144
7-1-6 بافت تاریخی بنا……………………………146
7-1-7 مسیرهای مجاور بنا………………………..147
7-2گزینه پیشنهادی…………………150
7-2-2مبانی احیاء…………………………………151
7-2-3 مبانی و پیش ساخته‌های فکری مورد نظر در طرح احیای سرای خواجه‌ملکم152
7-2-4 ویژگی‌هایی که می‌بایست سرا دارا باشد152
7-2-5 سرفصل‌های کلی لازم جهت احیای سرای خواجه‌ملکم152
7-2-6اصول ناظر بر تعیین کاربری………………..152
7-2-7 بررسی ویژگی‌های فضایی طبقه همکف………………..154
7-2-8 بررسی ویژگی‌های فضایی طبقه اول………………..156
7-2-9کاربری بنا در طرح احیاء………………159
7-2-10 طرح‌های پیشنهادی……………………..161
7-2-10-1طرح پیشنهادی حوض در بنا161
7-2-10-2طرح پیشنهادی کف‌سازی در بنا162
7-2-10-3طرح احیاء جبهه شرقی سرا162
7-2-7-4طرح احیاء جبهه جنوبی و غربی سرا163
7-2-7-5طرح احیاء جبهه شمالی و غربی سرا165
7-2-7-6طرح احیاء دالان ورودی جنوبی سرا166
7-2-7-7طرح احیاء حجره‌ها………167
فهرست نقشه‌ها
عنوان صفحه
نقشه ‏41: پلان طبقه همکف سرای خامنه‌ای44
نقشه ‏42: موقعیت پله‌ها در نقشه طبقه اول61
نقشه ‏43: پلان وضع موجود طبقه همکف62
نقشه ‏44: پلان وضع موجود طبقه اول63
نقشه ‏45: نمای غربی بنا…………64
نقشه ‏46: نمای شرقی بنا…………..64
نقشه ‏47: نمای جنوبی بنا…………….65
نقشه ‏48: نمای شمالی بنا……………65
نقشه ‏49: مسیرهای حرکتی و ورودی‌ها در بنا66
نقشه ‏410: مسیرهای حرکتی و ورودی‌ها در بنا66
نقشه ‏411: بررسی نور در فضاهای مختلف بنا67
نقشه ‏412: کاربری وضع موجود طبقه همکف68
نقشه ‏413: کاربری وضع موجود طبقه اول69
نقشه ‏414: موقعیت ستون‌های چوبی به‌کاررفته در بنا76
نقشه ‏415: جرزها در طبقه همکف80
نقشه ‏416: تفکیک جرزها بر اساس ضخامت80
نقشه ‏417: جهت تیر ریزی‌ها در طبقه همکف82
نقشه ‏418: جهت تیرریزی‌ها در طبقه اول82
نقشه ‏51: آسیب نگاری طبقه همکف91
نقشه ‏52: آسیب نگاری طبقه اول92
نقشه ‏53: آسیب نگاری نمای غربی93
نقشه ‏54: آسیب نگاری نمای شرقی93
نقشه ‏55: آسیب‌نگاری نمای شمالی94
نقشه ‏56: آسیب نگاری نمای جنوبی94
نقشه ‏71: جا گذاری کاربری بنا159
نقشه ‏72: جا گذاری کاربری بنا160

فهرست عکس‌ها
عنوان صفحه
عکس ‏21: موقعیت استان آذربایجان شرقی در کشور7
عکس ‏22: موقعیت مراغه در استان آذربایجان شرقی8
عکس ‏23: رودخانه صوفی…….12
عکس ‏24: موقعیت محلات در شهر18
عکس ‏25: سرای خامنه، تجارت خشکبار22
عکس ‏31: نمونه‌ای از بازار موقت در مراغه25
عکس ‏32: بازار تبریز…………….26
عکس ‏33: بازار رحیم خان اصفهان27
عکس ‏34: بازار سمنان، نمونه‌ای از بازارهای خطی28
عکس ‏35: بخشی از بازار اصفهان با گسترش چند محوری29
عکس ‏36: سرای گلشن اصفهان31
عکس ‏37: تیمچه مظفریه تبریز…32
عکس ‏38: تیمچه ملک اصفهان32
عکس ‏39: بازار قیصریه اصفهان33
عکس ‏41: ساختار فضایی – کالبدی بازار مراغه40
عکس ‏42: سرای خوامنه‌ای……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..42
عکس ‏43: سرای متولار………………………………………………………………………………………………………………………….. …………………….. …..……….42
عکس ‏44: سرای روح‌زنده……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………43
عکس ‏45: سرای روح‌زنده………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….…………….43
عکس ‏46: سرای خامنه‌ای……..45
عکس ‏47: سرای خامنه‌ای………45
عکس ‏48: موقعیت سراهای مشابه روی عکس هوایی45
عکس ‏49: سرای متولار…………45
عکس ‏410: سرای متولار…………….45
عکس ‏411: موقعیت بنا در عکس هوایی سال 133547
عکس ‏412: موقعیت بنا در عکس هوایی سال 136047
عکس ‏413: موقعیت بنا در عکس هوایی فعلی48
عکس ‏414: دروازه‌های اصلی شهر در گذشته49
عکس ‏415: مسیرهای کاروان رو که به بنای مورد نظر ختم می شده است49
عکس ‏416: راه‌های اصلی که از دروازه‌های جنوبی و شرقی به بنای مورد نظر ختم می‌شوند50
عکس ‏417: راه‌های اصلی که از دروازه‌های شمالی و غربی به بنای مورد نظر ختم می‌شوند50
عکس ‏418: بناهای مجاور سرای خواجه‌ملکم51
عکس ‏419: موقعیت بنا نسبت به بناهای شاخص شهری51
عکس ‏420: ورودی جنوبی بنا از محله سالارخانه54
عکس ‏421: ورودی شمالی بنا از داخل بازارچه54
عکس ‏422: قوس سر در ورودی جنوبی54
عکس ‏423: ورودی شمالی از داخل بنا55
عکس ‏424: ورودی جنوبی از خارج بنا55
عکس ‏425: دالان ورودی جنوبی بنا55
عکس ‏426: فضای داخلی حجره‌56
عکس ‏427: حجره‌های شرقی بنا56
عکس ‏428: ضلع شمالی بنا……..57
عکس ‏429: ضلع شمالی بنا……….57
عکس ‏430: ضلع غربی بنا……….57
عکس ‏431: ضلع شمالی بنا………57
عکس ‏432: ضلع غربی بنا……..57
عکس ‏433: ضلع شرقی بنا……….58
عکس ‏434: ضلع شرقی بنا………58
عکس ‏435: ضلع شرقی بنا………58
عکس ‏436: ضلع شرقی بنا…………………………………………………………………………………………………………………………………. ……………………… ………….58
عکس ‏437: ضلع جنوبی بنا………..59
عکس ‏438: ضلع جنوبی بنا………………………………………………………………………………………………………………………….. …………………………………………59
عکس ‏439: ضلع جنوبی بنا…………59
عکس ‏440: بررسی خط آسمان در جبهه‌ی جنوبی بنا70
عکس ‏441: ررسی خط آسمان در جبهه‌ی شمالی بنا70
عکس ‏442: بررسی خط آسمان در جبهه‌ی غربی بنا70
عکس ‏443: بررسی خط آسمان در جبهه‌ی غربی بنا70
عکس ‏445: استفاده از سنگ در ازاره بنا، دالان ورودی جنوبی71
عکس ‏444: استفاده از سنگ در پی بنا، جبهه شرقی71
عکس ‏446: نمونه آجرکاری بکار رفته، جبهه شرقی بنا72
عکس ‏447: نمونه آجرکاری به‌کاررفته در بنا، دالان ورودی جنوبی72
عکس ‏448: طرح آجرکاری بالای در و پنجره در بنا75
عکس ‏449: نمونه ستون بکاررفته در بنا76
عکس ‏450: پوشش سقف81
عکس ‏451: طرح ناودان در بنای مشابه، مسجد ملا معزالدین84
عکس61: نمونه ازاره در بنای دوره قاجار131
عکس62: قوس ورودی جنوبی136
عکس ‏71: تقسیمات کالبدی شهر (وضع موجود)143
عکس ‏72: جبهه شرقی بنا، وضع موجود162
عکس ‏73: جبهه جنوبی و غربی بنا163
عکس ‏74: جبهه شمالی بنا…………165
عکس ‏75: دالان ورودی جنوبی166
عکس ‏76: حجره‌ها، وضع موجود167

فهرست شکل‌ها
عنوان صفحه
شکل ‏21: توضیع ماهانه بارش به میلی‌متر10
شکل ‏22: توضیع فصلی بارش بر حسب درصد10
شکل ‏23: روند تغییرات ماهانه رطوبت نسبی در ایستگاه سینوپتیک مراغه11
شکل ‏24: روند رشد و گسترش شهر مراغه در سال‌های مختلف16
شکل ‏41: ساختار کلی بنا……. ..52
شکل ‏42: پرسپکتیو ایزومتریک از طبقه اول بنا53
شکل ‏43: پرسپکتیو ایزومتریک از حجم کلی بنا53
شکل ‏44: حجم کلی بنا……………53
شکل ‏45: دالان ورودی جنوبی..54
شکل ‏46: ضلع جنوبی بنا……….59
شکل ‏47: نمونه ازاره دوره قاجار60
شکل ‏48: نمونه ازاره دوره پهلوی60
شکل ‏49: جزئیات اجرایی نما و مقطع پله در وضع موجود61
شکل ‏410: انواع آجرهای بکار برده شده در بنا72
شکل‏411: نحوه چیدمان آجرها در رج‌های زوج………………………………………………………………………………………………………………………………..72 شکل ‏412: نحوه چیدمان آجرها در رج‌های فرد72
شکل ‏413: نحوه چیدمان آجرکاری در بنا73
شکل ‏414: نمونه تزئینات آجری بکار رفته در بنا، دالان ورودی جنوبی74
شکل ‏415: نمونه تزئینات آجری بکار رفته در بنا، دالان ورودی جنوبی74
شکل ‏416: چیدمان آجر با آجرچینی خفته راسته75
شکل ‏418: سر ستون چوبی بکار رفته در بنا76
شکل ‏417: پایه ستون سنگی بکار رفته در بنا76
شکل ‏419: نمونه ستون‌های بکار رفته در بنا76
شکل ‏420: نمونه طرح پنجره‌های بکار رفته در بنا77
شکل ‏421: نمونه طرح درهای بکار رفته در بنا77
شکل ‏422: جزئیات وضع موجود پی78
شکل ‏423: جزئیات دیوار وضع موجود79
شکل ‏424: جزئیات پوشش سقف (وضع موجود)81
شکل ‏425: چفد کلیل، دالان ورودی جنوبی83
شکل ‏426: قوس پنج او هفت سر در ورودی جنوبی 83
شکل ‏6‏1 : گسترش سطح انتقال نیرو از کرسی چینی به پی122
شکل 62 : پلان و مقطع پی به همراه جرز بتنی123
شکل63: مقطع پی تقویت‌شده با شفته آهک124
شکل64 : طرح کلی پیشنهادی مقطع ناکش125
شکل65: مقطع سقف و نحوه قرارگیری و اتصال توفال‌ها به تیرهای اصلی سقف126
شکل66: جزئیات اجرایی پیشنهادی کاسه توالت127
شکل 67: جزئیات اجرایی پیشنهادی روشویی127
شکل 6‏8: جزئیات اجرایی پیشنهادی کف شوی128
شکل 69: جزئیات اجرایی عایق‌کاری سرویس بهداشتی128
شکل610: جزئیات اجرایی پیشنهادی کف سازی حیاط128
شکل ‏611: جزئیات اجرایی پیشنهادی کف سازی حجره‌ها129
شکل612: جزئیات نصب سنگ‌های ازاره130
شکل613: جزئیات اجرایی ناودان شره‌ای..132
شکل614: جزئیات اجرایی ناودان داخل دیوار..132
شکل615: پلان شیب‌بندی و موقعیت ناودان‌ها133
شکل 616: جزئیات اجرایی پیشنهادی پله‌های ارتباطی- مقطع134
شکل617: جزئیات اجرایی پیشنهادی پله‌های ارتباطی-نما134
شکل 618: جزئیات اجرایی پیشنهادی پله های ارتباطی- پلان134
شکل619: طرح پیشنهادی درب حجره ها137
شکل ‏620: طرح پیشنهادی درب ورودی اصلی با توجه به بناهای مشابه137
شکل621: جزئیات پیشنهادی حوض138
شکل ‏71: طرح تفصیلی شهری……………………………………………………………………………………………………………….. ………………….. ……. ………………142
شکل ‏72: طرح تفصیلی سرا با کاربری تجاری142
شکل ‏73: بافت تاریخی مراغه و موقعیت بنا در آن146
شکل ‏74: درجه‌بندی ارزش تاریخی بافت قدیم146
شکل ‏75: مسیرهای دسترسی در اطراف بنا147
شکل ‏76: خیابان‌ها و راه‌های اطراف بنا147
شکل ‏77: موقعیت بنا نسبت به پارکینگ در نظر گرفته‌شده148
شکل ‏78: تأثیرات متقابل بنا بر بناهای شاخص اطراف148
شکل ‏710: جایگاه حوض‌ها در حیاط161
شکل ‏711: طرح پیشنهادی کف سازی محوطه162
شکل ‏712: طرح پیشنهادی کف‌سازی مقابل حجره ها162
شکل ‏713: طرح احیاء جبهه شرقی بنا163
شکل ‏714: طرح احیاء جبهه جنوبی و غربی بنا164
شکل ‏715: طرح احیاء جبهه شمالی و غربی165
شکل ‏716: طرح احیاء ورودی جنوبی بنا166
شکل ‏717: طرح احیاء حجره ها167

فهرست جدول
عنوان صفحه
جدول ‏21: روند تغییرات ماهانه رطوبت نسبی در ساعات مختلف روز در شهر مراغه11
جدول ‏51: آسیب‌شناسی و تقسیم‌بندی آن95
جدول ‏52: فرسایش سقف.. 96
جدول ‏53: رطوبت نزولی..97
جدول ‏54: ریشه گیاهان………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………98
جدول ‏55: فرسایش ناودان‌ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………99
جدول ‏56: مصالح ناسازگار با بنا100
جدول ‏57: فرسایش آجرها………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ………………………101
جدول ‏58: جدا شدن و ریزش قطعات آجرها102
جدول ‏59: نشست پی- رانش دیوار103
جدول ‏510: رطوبت صعودی………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………104
جدول ‏511: محل نامناسب سرویس بهداشتی105
جدول ‏512:نشست. ………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………106
جدول ‏513: تغییر کاربری…………………………………………………………………………………………………………………………………………. ……………………….107
جدول ‏514: کف‌پوش نامناسب کف حیاط108
جدول ‏515: مصالح نامرتبط با مصالح اصلی109
جدول ‏516: محل نامناسب تأسیسات110
جدول ‏517: بازشوهای ناهماهنگ111
جدول ‏518: الحاقات زائد…………………………………………………………………………………………………………………………………………. ……………………….112
جدول ‏519: فرسایش ستون‌ها………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………113
جدول ‏520: کف سازی نامناسب حیاط114
جدول ‏521: فرسایش پله ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………115
جدول ‏522: تخریب سردر و سقف دالان ورودی جنوبی116
جدول ‏523: فرسایش ازاره‌ها……………………………………………………………………………………………………………………………………….. ………………………117
جدول ‏71: تعداد طبقات واحدهای مسکونی در ناحیه 7 و کل شهر در سال 1385144
جدول ‏72 : متوسط سطح اشغال در ناحیه 7 و کل شهر در سال 1385145
جدول ‏73: نوع مصالح ساختمانی بر حسب دوام در ناحیه 7 و کل شهر در سال 1385145
جدول ‏74: متوسط تراکم ساختمانی در ناحیه 7 و کل شهر در سال 1385145
جدول ‏75: جدول SWOT………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ………………………14
جدول ‏76: مبانی احیا……. …………………………………………………………………………………………………………………151
جدول ‏77: ویژگی‌های فضایی طبقه همکف……….155
جدول ‏78: ویژگی‌های فضایی طبقه اول……….158
جدول ‏79: شناخت کاربران……….158

1 فصل اول
کلیات پژوهش

1-1 مقدمه
ساخت کاروانسراها با توجه به اوضاع اجتماعی، اقتصادی و مذهبی از روزگاران قدیم در ایران مورد توجه خاص بوده است. به طور کلی کاروانسراها به دو گروه برون‌شهری و درون‌شهری تقسیم می‌شوند. کاروانسرای درون‌شهری یکی از عناصر ساختاری شهر اسلامی است. احداث کاروانسراها فقط ویژه خارج از شهر نبوده، بلکه در داخل شهر نیز برای اقامت مسافران و تجار کاروانسراهایی احداث شده است، البته اکثر کاروانسراهای کنار بازار جنبه‌ی تجاری پیدا می‌کرده و تجار هر صنفی در کاروانسراهای مجاور یا داخل بازار فعالیت می‌کردند. در دوره‌ی اخیر معمولاً به کاروانسراهای درون‌شهری سرا گفته می‌شود. با کاهش رونق اقتصادی بافت تاریخی و تغییر سیستم های تجارتی و حمل‌ونقل و گرایش مردم به خیابان‌ها و پاساژها، سراها و کاروانسراهای درون‌شهری از رونق افتادند و اکثراً بلااستفاده هستند و یا نقشی کم رنگ را در بافت ایفا می‌کنند و سال‌های زیادی است که زندگی در بافت‌های تاریخی با مشکلات فراوان اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی برای ساکنان آن همراه است. بافت تاریخی مراغه به عنوان یک سرمایه ملی، یکی از نمونه بافت‌های باارزش است که در اثر بی‌مبالاتی مدیران و ساکنین محلی و ناکارآمدی سیستم مدیریتی دچار دگرگونی‌های ناخوشایند فراوانی شده است. در این میان سراها نیز اکثراً به حال خود رهاشده‌اند یا در مواردی محدود به رسیدگی شده است با توجه به اینکه احیای این فضاها می‌تواند نقشی مؤثر را در فضای احیای بافت تاریخی ایجاد کند نیازمند تحقیقات و صرف هزینه است. سرای خواجه‌ملکم نیز یکی از این بناها می‌باشد که در سال‌های اخیر مورد بی‌توجهی‌های زیادی واقع شده است. در این طرح سعی بر این خواهیم داشت این سرمایه ملی را از نیستی نجات بخشیده و با نگاه به گذشته، آینده‌ای روشن را ترسیم نماییم که در نتیجه پویایی هرچه بیشتر بنا و در نهایت بافت تاریخی است.
1-2 بیان مسأله
سرای خواجه‌ملکم مربوط به دوره قاجار است و در مراغه، بین خیابان خواجه نصیر و میدان مصلی، در محله سالار خانه واقع شده است. این اثر در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۸۲ با شماره ثبت ۸۹۰۶ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنا به نام آقای ملکم آفتاندینان معروف به خواجه‌ملکم که شخصی ارمنی و تاجر بوده، ثبت شده است. بنا در قسمت‌های مختلف از یک تا سه طبقه تشکیل یافته است.
امروزه از حیاط بنا به عنوان پارکینگ خودرو و از حجره‌ها به عنوان مغازه‌های خواربار فروشی استفاده می‌گردد. طاق و قوس‌های بکار رفته در بنا و نحوه قاب‌بندی پنجره‌ها از خصوصیات بارز این بنا بشمار می رود.
از جمله مسائلی که ضرورت اعطای طرح مرمت به این بنا را الزام‌آور می‌نماید:
1. تاکنون هیچ طرح مرمتی در مورد این بنای تاریخی ارائه نگردیده است.
2. فرسایش و از بین رفتن تدریجی بنا به دلیل عدم توجه به مرمت اصولی آن.
3. از بین رفتن ارزش فرهنگی و تاریخی این مجموعه در اذهان عمومی.
4. اختصاص دادن کاربری نامربوط به بنا.
5. مشکلات فرهنگی و امنیتی فراوان در بنا.
6. وضعیت ناهنجار و نابسامانی ظاهری در بنا.
این سرا به عنوان یکی از بناهای تاریخی و باارزش شهر می‌تواند نقش خود را بهتر و بیشتر از قبل در جریان طرح‌های مرمتی و احیاء بازی کند؛ بنابراین در این پژوهش سعی بر آن شده است تا با شناخت دقیق بنا، همچنین بررسی فن شناسی و آسیب‌شناسی آن، طرح مرمت و احیاء مناسبی جهت حفظ این بنای باارزش ارائه گردد.
1-3 اهمیت و ضرورت پژوهش
حفظ و نگهداری از آثار تاریخی به جهت این که این آثار بیانگر هویت و فرهنگ هر جامعه می‌باشد، امری بسیار ضروری است. در بنای مذکور به دلیل حجم وسیع تخریب‌ها و تبدیل شدن قسمتی از مجموعه به فضایی متروک و بی‌ارزش، نیاز به حفاظت و مرمت احساس می‌شود. همین طور با توجه به مرمت‌های غیراصولی و اعطای کاربری نامناسب به بنا که بیشتر باعث آسیب واردکردن و از بین بردن اصالت این بنای تاریخی شده است، اعمال طرح مرمت ضرورت داشته و امکان‌سنجی احیاء آن اهمیت پیدا می‌کند. بدیهی است بازگرداندن حیات دوباره به این بنای تاریخی ثبت‌شده می‌تواند موجب بازیابی اصالت بنا گردد. علاوه بر آن در این اثر ارزش‌های معماری و تزئینی زیادی بااهمیت تاریخی و ملی وجود دارد که حفظ آن‌ها مستلزم شناسایی و تهیه طرح مرمتی مناسب می‌باشد.
1-4 اهداف پژوهش
ارائه طرحی جهت:
– جلوگیری از تخریب و نابودی بنا.
– بازگرداندن ارزش از دست رفته به بنا.
– احیا و زنده ساختن بنا با در نظر گرفتن کاربری مناسب و اصولی به آن.
1-5 روش پژوهش
1-5-1 روش پژوهش از نظر هدف
با توجه به هدف و ماهیت پژوهش از نوع کاربردی است.
1-5-2 روش پژوهش از نظر روش
با توجه به نوع بنا روش تحقیق میدانی است.
1-5-3 روش یافته اندوزی
در راستای تحقیق پژوهش از روش‌های کتابخانه‌ای و میدانی در گردآوری اطلاعات استفاده شده است. جمع‌آوری بخشی از اطلاعات از منابع تاریخی، کتب و اسناد و نقشه‌ها در روش کتابخانه‌ای صورت گرفته است و مشاهده و ارتباط مستقیم با بنا و تصویربرداری و استخراج اطلاعات در روش میدانی جای گرفته است.
1-5-4 روش تجزیه و تحلیل
روش تجزیه و تحلیل در این میان توصیفی، تطبیقی و تحلیلی است.
1-6 فرآیند تحقیق
گام اول شامل مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی از اثر و محیط پیرامون آن است. در گام بعدی به رولوه اثر و تهیه نقشه‌های آن و همین طور تهیه اسناد مهمی مانند عکس‌ها، تصاویر قدیمی، مطالعات تطبیقی، شواهد باقی‌مانده و نیز مصاحبه با افراد مطلع، وضع کالبدی و معماری اصیل مجموعه پرداخته می‌شود. در مرحله بعد آسیب‌شناسی از اثر و ارائه راه‌حل‌های مرمتی صورت می‌گیرد؛ و در نهایت با بررسی پتانسیل‌های مجموعه به ارائه طرح مرمت و احیای مناسب پرداخته خواهد شد.
1-7 قلمرو مکانی پژوهش
قلمرو مکانی پژوهش شهرستان مراغه واقع در استان آذربایجان شرقی است.
1-8 قلمرو زمانی پژوهش
در زمینه مطالعات مربوط، محدوده زمانی که بنا در آن ساخته شده است، متعلق به دوران قاجاریه و پهلوی است و در ادامه پژوهش از دیدگاه امروزی نیز به مطالعه جهت دستیابی به طرح مرمت اثر پرداخته شده است.
1-9 محدودیت‌های پژوهش
در مسیر مطالعه و شناخت یک بنای تاریخی مهم‌ترین محدودیت تخریب بخش‌هایی از بناست که این امر بحث مطالعه و شناخت یک بنا را پیچیده می‌گرداند. مورد بعدی که آن هم از محدودیت‌های اثر بشمار می‌رود نبود اسناد و مدارک کافی و نقشه‌های بنا می‌باشد. همچنین در این میان می‌توان به نبود نظارت بر بنا توسط ارگان‌های مربوطه اشاره نمود که موجب تبدیل شدن این مکان به فضای ناامنی گردیده است.
1-10 شرح واژه‌ها و اصطلاحات بکار رفته در پژوهش
مرمت: عملیاتی بسیار تخصصی که هدف آن حفظ و آشکار کردن ارزش‌های تاریخی و زیباشناختی یک اثر بر مبنای محترم شمردن مواد و مصالح و اسناد اصل است.
احیا: شامل مجموعه اقدامات متنوع و تکمیلی است که برای باز گردانیدن حیات مجدد و یا زندگی مجدد به بنا، مجموعه و یا فضای شهری مورد نظر صورت می‌پذیرد.
کاروانسرا: بنایی که کاروانیان را در خود جای می‌دهد. محل اسکان کاروانیان.
سرا: به کاروانسراهای درون‌شهری گفته می‌شود.

2 فصل دوم
مطالعات جغرافیایی- اقلیمی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی شهرستان مراغه

2-1 معرفی اجمالی منطقه آذربایجان و استان آذربایجان شرقی
استان آذربایجان شرقی بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین استان ناحیه‌ی شمال غربی ایران‌(آذربایجان) محسوب می‌شود. این استان از سمت شمال به جمهوری آذربایجان و ارمنستان، از سمت غرب و جنوب غرب به استان آذربایجان غربی، از سمت شرق به استان اردبیل و از سمت جنوب شرق به استان زنجان محدود شده است. آب و هوای این استان، سرد و کوهستانی بوده و کل محدوده استان را کوه‌ها و ارتفاعات تشکیل داده‌اند. از نظر مساحت استان آذربایجان شرقی، یازدهمین استان بزرگ ایران محسوب می‌شود. این استان محل اتصال دو رشته‌کوه مهم و اصلی کوه‌های ایران، یعنی البرز و زاگرس است و بلندترین نقطه آن، قله‌ی کوه سهند است. مرکز استان آذربایجان شرقی، کلان‌شهر تبریز است. از شهرهای مهم و اقماری این استان می‌توان به مراغه، مرند، میانه و اهر اشاره کرد. آذربایجان شرقی رتبه اول صادرات غیر نفتی در کشور را داراست. این استان امن‌ترین و کم جرم‌ترین استان ایران به شمار می‌رود. (مروارید،1372، 2)

2-2 مشخصات جغرافیایی و اوضاع طبیعی شهرستان مراغه
2-2-1 موقعیت و مساحت
شهرستان مراغه در استان آذربایجان شرقی در مشرق دریاچه ارومیه و بر دامنه جنوبی کوه سهند قرارگرفته و از شمال به شهرستان تبریز و ارتفاعات کوه‌های سهند با حداکثر ارتفاع 3710 متر و از سمت مشرق به شهرستان هشترود و رشته‌کوه‌های شرقی با حداکثر 2500 متر از سطح دریا و از جنوب به شهرستان میاندوآب و جلگه کنار دریاچه ارومیه و کوه‌های کم ارتفاع با حداکثر 1500 متر و بالأخره از مغرب به دریاچه ارومیه با ارتفاع تقریبی 1275 متر از سطح دریا محدود است. این شهرستان در فاصله 45 درجه و 30 دقیقه تا 46 درجه و 37 دقیقه و 36 درجه و 52 دقیقه تا 37 درجه عرض جغرافیایی واقع‌شده و مساحت آن در حدود 5388 کیلومترمربع است. ارتفاع مراغه از سطح دریای آزاد 1485 متر و فاصله آن از تبریز به طور مستقیم 76 و از طریق جاده آسفالته 130 کیلومتر است. (همان،1372، 2)
2-2-2 پستی و بلندی
به طور کلی مراغه از دو ناحیه کوهستانی و جلگه‌ای تشکیل یافته است. ارتفاع کوه‌ها از شمال به جنوب و از شرق به غرب، کاسته شده تا به سواحل دریاچه ارومیه و جلگه میاندوآب می‌رسد. در بخش بناجو کلیه آبادی‌ها در دشت و جلگه و در بخش‌های دیزجرود و گاودول و سراجو قسمتی از آبادی‌ها در کوهستان و قسمتی در جلگه واقع است. (همان،1372، 2)
2-2-3 بررسی میزان زلزله‌خیزی مراغه
مراغه در جنوب توده‌ی آتش‌فشانی سهند در بین دو روند ساختاری مهم گسل شمال تبریز در شمال و خط ساختاری زرینه‌رود – اراک در جنوب خود قرار دارد.
در پیرامون شهر مراغه گسل فعال یا خطواره مهم وجود ندارد. نظر به اینکه گسل‌ها با توجه به فعال بودن و نیز طول گسل رابطه مستقیمی با زلزله دارند، لذا گسل شمال تبریز بافاصله 70 کیلومتری در شمال شهر مراغه مهم‌ترین گسل جنبا و فعال در پیرامون شمال و شرق شهر مراغه محسوب می‌شود که تهدید مهمی برای خطر لرزه‌خیزی شهر مراغه محسوب می‌شود، زلزله‌های بزرگ و مخرب در این منطقه عمدتاً پیرامون گسل شمال تبریز روی‌داده‌اند. با این حال به دلیل فاصله کم این شهر تا مراغه، محتملاً رخدادهای بزرگ زمین‌لرزه که طی دوره‌های تاریخی به وقوع پیوسته موجب خسارت‌هایی نیز به شهر مراغه گردیده است که از آن جمله می‌توان به ریختن پوسته دوم گنبد رک آجری برج‌های مقابر تاریخی شهر، نظیر گنبد کبود که به صورت هرم 10 وجهی بوده اشاره کرد. با توجه به ماهیت توپوگرافی و سیمای مورفولوژی منطقه برای شهر مراغه رعایت دقیق مقررات و ضوابط آیین‌نامه 2800 در خصوص استحکام‌بخشی بناهای مسکونی و عمومی به ویژه بناهای تاریخی توصیه می‌شود. (طرح جامع شهر مراغه – جلد اول، ص 52)
2-3 اوضاع جوی شهرستان مراغه
2-3-1 وضعیت هوا
شهرستان مراغه از لحاظ وضع آب و هوا معتدل (مایل به سردی) و نسبتاً مرطوب است. هوای قسمت‌های جلگه و کنار دریاچه گرمسیر و در قسمت‌های کوهستانی معتدل است. هوای بخش بناجو به طور کلی معتدل و در سایر بخش‌ها در قسمتی سرد و در قسمتی معتدل می‌باشد.
2-3-2 جریان‌های هوایی
بادهای این شهرستان غالباً غیرمنظم است بادهای نسبتاً منظمی که مردم این ناحیه بدان آشنایی دارند عبارت‌اند از:
الف- بادهای شرقی: این بادها که در محل به مه یلی (باد مه) معروف هستند از اوایل تابستان تا اواسط پاییز در ساعات شب می‌وزند و برای رشد و نمو مزارع و علوفه بسیار مفید بوده و در سال‌های خشک به منزله باران در نمو محصولات نباتی مؤثر واقع می‌شوند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ب- بادهای غربی: این نوع بادها که به آق یل (باد سفید) معروف‌اند وزش آن‌ها برخلاف باد مه از غرب به شرق بوده و در خشکانیدن زمین و پژمرده ساختن مزارع مؤثر است. در حقیقت این باد درست در نقطه مقابل باد مه است.
ج- مراغه یلی (باد مراغه): در ناحیه مراغه بادهایی در جهت شمال تا حدود ایلخچی و سردرود می‌وزند که به نام مراغه یلی معروف است.
د- گچی قران یلی (باد بزکش): در بعضی از مواقع سال بادهای طوفانی در نقاط مختلف شروع به وزیدن می‌کند این نوع بادها را در اصطلاح محلی گچی قران می‌نامند. (مروارید،1372، 22)
2-3-3 وضع بارندگی
به‌طورکلی ریزش برف در این شهرستان از اوایل دی ماه شروع و تا اواسط اسفندماه ادامه دارد، تراکم برف در کوهستان‌ها که منابع آب رودخانه‌ها است نوید خوبی برای فراوانی آب و بهبود محصول سال آتی می‌باشد. عدم نزول برف و باران به موقع وضع فلاحت و کشاورزی این منطقه را کلاً مختل می‌کند. باران‌های بهاری که در اصطلاح محلی به باران نیسان مشهور است از اواخر فروردین‌ماه شروع به باریدن می‌کند که برای کشاورزی و زراعت از نظر مردم شهر و اطراف از مواهب الهی بشمار می‌رود. مقدار متوسط بارندگی سالانه حدود 300 میلی‌متر و ایام یخبندان حدود 14 روز در سال است. (مروارید،1372، 22 و 23)

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید