2-2-2 دوران اسلامی ( سده های نخستین ) قرن 1 تا 5 هجری9
2-3 مواد اولیه فرش دستباف12
2-3-1 دسته بندی قالی از نظر نوع الیاف12
2-3-2 نوع گره12
2-3-3 پشم مصرفی در ساختار فرش دستباف13
2-4 رنگرزی16
2-4-1 مروری تاریخی بر رنگرزی طبیعی16
2-4-2 پیشینه رنگرزی در ایران17
2-4-3 رنگزاهای طبیعی (Natural Dye)18
2-4-4 طبقه بندی رنگزاهای طبیعی بر اساس ساختار شیمیایی19

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-4-4-1 رنگزاهای ایندیگو.19
2-4-4-2 رنگزاهای آنتراکینون19
2-4-4-3 آلفا نفتوکینون ها19
2-4-4-4 فلانوئیدها20
2-4-5 طبقه بندی رنگ های شیمیایی مناسب پشم مورد مصرف در قالی20
2-4-5-1 رنگ های اسیدی21
2-4-5-2 رنگ های دندانه ای21
2-4-5-3 رنگ های خمی21
2-4-5-4 رنگ های مستقیم22
2-4-5-5 رنگهای راکتیو22
2-4-5-5-1 ثبات رنگهای راکتیو بر روی پشم22
2-4-5-5-2 یکنواختی رنگ های راکتیو بر روی پشم22
2-4-6 دندانه23
2-4-6-1 دندانه های نباتی23
2-4-6-2 دندانه های معدنی24
2-4-7 آب در رنگرزی24
2-4-7-1 اهمیت pH آب25
2-4-7-2 سختی آب ppm25
2-5 مرمت25

2-5-1 مرمت قالی چیست؟26
2-5-2 مرمت – مرمت علمی – مرمت سنتی26
2-5-3 تاریخچه مرمت27
2-5-4 انواع آسیب دیدگی در فرش دستباف به سه دسته تقسیم میشود29
2-5-5 عوامل آسیب رسان بر فرش29
عملیات رنگ کاری در حوزه مرمت به چند بخش تقسیم میشود:31
2-5-7 ابزار مورد استفاده در رنگ گذاری32
2-5-8 دلایلی که فرش نیازمند عملیات رنگ کاری میشود34
فصل سوم: مواد و روش ها
3-1 مواد و تجهیزات مورد نیاز38
3-2 مراحل انجام آزمایش39
3- 2- 1 تهیه و شستشوی کالای پشمی (قالی خام)39
3- 2- 2 بافت قالی خام39
3- 2- 3 آزمایش تزریق رنگ بر روی قالی توسط سرنگ39
3-3 نتیجه کلی از آزمایش دستی42
3-4 معرفی قطعات به کار رفته در ساخت دستگاه و کاربرد آن43
3-5 مراحل آزمایش48
3-5-1 آزمایشات ثبات شستشویی و نوری نمونه ها56
3-6 معرفی سیستم l*a*b*56
فصل چهارم تجزیه وتحلیل نمونه ها
1-4 تجزیه وتحلیل نمونه ها59
2-4 مساحت قسمت های رنگرزی شده به شرح زیر میباشد :59
4-3 بحث و نتیجه گیری64
فصل پنجم: نتیجه گیری نهایی و پیشنهادها
1-5 نتیجه گیری نهایی69
2-5 پیشنهادات70
منابع ومآخذ71
کتاب ها71
مقالات72
فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر2-1. ساختار فرش دست بافت13
تصویر 2-2. ساختمان آمینواسید14
تصویر 2-3. شکل ظاهری و داخلی پشم.16
تصویر2-4. ساختار رنگزاهای ایندیگو19
تصویر2-5. ساختار رنگزاهای آنتراکینون19
تصویر2-6. ساختار رنگزاهای آلفا نفتوکینون ها 20
تصویر2-7. ساختار رنگزاهای فلانوئیدها20
تصویر3-1. قالی خام بافته شده39
تصویر3-2. پرداخت قالی خام38
تصویر3-3. تزریق رنگ به روش دستی از پشت قالی41
تصویر3-4. بخار دادن موضعی توسط خروجی اتوکلاو42
تصویر3-5. تزریق رنگ به روش دستی از روی قالی42
تصویر3-6. فضای شماتیک دستگاه45
تصویر3-7. نمای سه بعدی دستگاه از زاویه بالا45
تصویر3-8. نمای جانبی دستگاه بصورت خطی46
تصویر3-9. نمای جانبی دستگاه بصورت سه بعدی46
تصویر3-10. تصویر اصلی دستگاه46
تصویر3-11. نمای عمودی از طراحی دستگاه47
تصویر3-12. نمای افقی دستگاه47
تصویر3-13. رنگ های مورد استفاده48
تصویر3-14. روی قالی رنگرزی شده49
تصویر3-15. تزریق رنگ اسیدی48
تصویر3-16. تزریق رنگ اسیدی50
تصویر3-17. پشت قالی مرمتی قبل از تزریق رنگ48
تصویر3-18. روی قالی مرمتی قبل از رنگرزی50
تصویر3-19. روی قالی مرمتی پس از رنگرزی49
تصویر3-20. روی قالی مرمتی پس از رنگرزی50
تصویر3-21. پشت قالی مرمتی پس از رنگرزی49
تصویر3-22. روی قالی رنگرزی شده51
تصویر3-23. پشت قالی رنگرزی شده با رنگینه راکتیو50
تصویر3-24. رنگزاهای طبیعی استخراجی52
تصویر3-25. پشت قالی رنگرزی شده با اسپرک52
تصویر3-26. قالیچه قبل از رنگرزی با اسپرک53
تصویر3-27. قالیچه بعد از رنگرزی با اسپرک51
تصویر3-28. قالی قبل از رنگرزی با نیل54
تصویر3-29. قالی بعد از رنگرزی با نیل52
تصویر3-30. رنگرزی نیل54
تصویر3-31. پشت قالی رنگرزی شده با نیل52
تصویر3-32. پشت قالی رنگرزی شده با نیل54
تصویر3-33. روی قالی رنگرزی شده با نیل55
تصویر3-34. پشت قالی قبل از رنگرزی55
تصویر3-35. پشت قالی در حین رنگرزی با روناس53
تصویر3-36. پشت قالی رنگرزی شده با روناس55
تصویر3-37. روی قالی رنگرزی شده با روناس56
تصویر3-38. نمودار L*a*b*57
تصویر3-39. نمودار L*a*b*Error! Bookmark not defined.
تصویر3-40. شستشوی موضعی قالی توسط دستگاه57
تصویر3-41. قالی آماده جهت نوردهی57
تصویر3-42. دستگاه اسپکتروفتومتر انعکاسی57

فهرست جدول
عنوان صفحه
جدول1-2. شناخت عیوب قالی ودلایل بوجود آمدن آن30
جدول3-1. شرایط مورد استفاده نمونه ها درآزمایش دستی38
جدول3-2. شرایط مورد استفاده نمونه ها درآزمایش بادستگاه38
جدول3-3. نسخه رنگ شیمیایی آزمایش دستی41
جدول3-4. نسخه رنگزای طبیعی آزمایش دستی41
جدول3-5. نسخه رنگینه اسیدی میلینگ48
جدول3-6. نسخه رنگ راکتیو مورد استفاده51
جدول3-7. نسخه رنگ اسپرک مورد استفاده52
جدول3-8. نسخه رنگ نیل مورد استفاده53
جدول3-9. نسخه رنگ روناس55
جدول3-10. شرایط تست ثبات شستشویی57
جدول1-4. مساحت ودرصد پخش شدگی نمونه ها60
جدول2-4. میانگین درصد پخش شدگی تمام نمونه ها60
جدول3-4. بررسی ثبات نوری نمونه ها از روی مولفه های رنگی(انتقال رنک با رنگ های شیمیایی)61
جدول 4-4. بررسی ثبات نوری نمونه ها از روی مولفه های رنگی(انتقال رنگ با رنگ های طبیعی)62
تصویر 5-4. بررسی ثبات نوری نمونه ها از روی مولفه های رنگی(انتقال رنک با رنگ های شیمیایی)63
جدول4-6. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 164
جدول 4-7. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 264
جدول 4-8. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 365
جدول 4-9. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 465
جدول4-10. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 565
جدول 4-11. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 666
جدول 4-12. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 766
جدول 4-13. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 866
جدول 4-14. بررسی رنگ، ثبات، دلتایی و درصد پخش شدگی در قالی 967
فهرست علائم
علامت نشانه

C ………………………………………………درجه سانتیگراد
g/L ………………………………………………….گرم بر لیتر
g…………………………………………………………..گرم
K…………………………………………………………درجه کلوین
se ……………………………………………….دبی
Sec ………………………………………………ثانیه
Torr ………………………………………………..واحد اندازه گیری فشار

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1 مقدمه
برخی ازقالیهای نو و کهنه (اغلب تجاری) عیوبی در رنگ دارند که بنابر درخواست مشتری ، توسط مرمتگر مورد بررسی و رفع عیب قرار می گیرند. مجموعه این عملیات را رنگ برداری، رنگ کاری، نقاشی یا نیش قلم1 گویند”افتخاری راد،1382، ص21″. نکته مهم رنگکاری در این است که بخش قابل توجهی از این عملیات مرمتی دوام ندارند و با گذشت زمان، تابش نور خورشید و یا اولین شستشو این پدیده ی پنهان کاری شده دوباره آشکار می شود. متاسفانه اطلاعات و روش های این عملیات فاقد کارایی آموزشی و علمی است و این روند پاسخگوی هیچ یک از اهداف علمی و استاندارد نیست. زمینه فعالیت این حرفه از مرمت، در راستای تکمیل قالی های صادراتی و گاه مصارف داخلی به شدت گسترش یافته و جایگاه خوبی برای خود ایجاد کرده است. هر چند هیچ یک از یادداشت ها در این خصوص نتایج تحقیقاتی مطلوبی را در پی نداشت. “اربابی، 1386، ص 185”
عواملی که نیاز استفاده از این مرحله مرمت را ضروری می کند:
1- تابش اشعه فرابنفش خورشید که تاثیر زیادی بر کاهش رنگ قالی دارد.
2- اشتباه بافنده در زمینه انتخاب رنگ یک خامه و عوض شدن آن رنگ در یک قسمت بافت که در اصطلاح به آن رگه دار شدن قالی میگویند.
3- در میانه کار بافت، یکی از خامه ها تمام و خامه جدیدی تهیه شده که از لحاظ رنگی با خامه قبلی مطابقت ندارد و قالی دو رنگ می شود”پیتر.اف،1389، ص 38″.
4- بعد از بافت یکی از رنگ های بکار رفته در قالی مورد پسند مشتری نیست و تصمیم به تغییر آن رنگ میدهد.
5- شدت رنگ های به کار رفته در در قالی مطلوب نیست.
6- رنگ بندی نامناسب و یا استفاده از رنگ های غیر مانوس وغیر عادی. “اربابی، 1386، ص6،7”.
و عواملی دیگر که منجر به استفاده از عملیات رنگکاری در کارگاه مرمت میشود. معمولا این عملیات به وسیله مواد رنگزا مانند : رنگ های جوهری، مدادشمعی ، ماژیک و همچنین اکسید کننده و احیا کننده هایی مانند پرمنگنات پتاسیم، جوش شیرین (سنگ ترش) ، جوهر لیمو ( اسید سیتریک) ،هیدرو سولفیت، کلر و… استفاده می شود. ابزار این عملیات قلم مو و ظرف رنگ است”افتخاری راد،1382، ص11″ .
با این تفاسیر و با توجه به اعتبار فرش دستباف در دنیا و استاندارد هایش در این مرحله از مرمت باید اعمال تغییراتی جهت بهبود بوجود آید و یا به عبارتی محققان با تلاش و شناخت باید گام هایی موثر درجهت رفع نواقص و پیشبرد کیفیت آن بردارند. انتظار میرود با ساخت دستگاهی جهت رنگرزی موضعی قالیهای مرمتی در کارگاه تکمیل این ایراد از فرش دستباف ایران رفع شود.

1-2 ضرورت انجام تحقیق
فرش دستباف یکی از هنرمندانه ترین فراورده های دستی بشر است که علاوه بر دارا بودن ارزش هنری یک منبع درآمد ارزی در اقتصاد کشور محسوب می شود. فرایند تولید این هنر صنعت بسیار گسترده بوده و در تمام مراحل کیفیت و استاندارد سازی باعث ارتقا این کالا می شده است. تمامی قالیهای تولید شده جهت ارتقا و بهبود و بر طبق استاندارد مرکز ملی فرش دستباف ایران و سلیقه بازار در فرایند تکمیل قرار می گیرند”صوراسرافیل، 1376، ص29-33″. عملیاتی که در کارگاه تکمیل فرش صورت می گیرد شامل انواع شور، چرم دوزی، دو گره و زنجیره بافی، کز دادن پشت فرش، بند کشی ، لکه گذاری یا عملیات رنگ برداری میباشد.”مجابی، 1389″ در بین این عملیات رنگکاری به صورت غیر متعارف و به نوعی تقلب محسوب میشود بدین گونه که مرمتگر قسمت های رنگ پریده قالی را با قلم مو یا ماژیک به صورت سطحی میپوشاند که با اولین شور رنگ ها در هم ادغام و ظاهر فرش را خراب میکند”اربابی، 1386، ص24″. با این تفاسیر برآن شدیم تا عملیات رنگکاری در فرش های دستباف معاصر را بررسی و در صورت امکان ارتقا بخشیم.
1-3 سوابق تحقیق
علیرغم جستجو درکتاب ها و سایت های مختلف مرتبط به فرش و رنگرزی و مرمت مطلبی راجع به عینیت تحقیق پیش رو یافت نشد اما مطالبی ارزشمند راجع به مرمت یافت شد که با ذکر منابع بیان میگردد. مرمت مجموعه ای از علوم، فنون و هنرهاست. از بین علوم مختلف علم شیمی از گروه علوم پایه بیش از بقیه علوم با مرمت مرتبط است. مرمت یعنی کلیه فعالیت هایی که برای اصلاح مواد موجود و ساختار اثر فرهنگی به منظور نشان دادن وضعیت شناخته شدهی قبلی انجام می شود. مسلم است که اصلاح مواد تشکیل دهندهی اثر و ساختار آن بدون شناخت اولیه امکان پذیر نیست و تا مرمتگر نداند که با چه چیزی سروکار دارد نخواهد توانست معایب و آسیب های آن را اصلاح و برطرف سازد”خورشیدی،1385، مجموعه مقالات”. یکی از زمینه های علمی و تخصصی فرش دستباف در مرحله تکمیل، مرمت یا رفوگری می باشد”طالب پور،1381″. پیشینه مرمت قالی از بدو تولد آن وجود داشته است. اگر چه به آن به عنوان یک هنر ارج داده نمی‌شده است. مرمتگر تنها با قالی کهنه سر و کار نداشته و ندارد. به عبارتی مرمتگر پوشاننده عیب نبوده بلکه کامل کنندهی قالی جهت ورود به بازار و فروش آن بوده است.
روش های مرمت دو نوع است: مرمت ایتالیایی – مرمت آمریکایی : در مرمت ایتالیایی احترام به اثر هنری و احترام به مرمتگر یک اصل است. مثلا یک قالی که با زمینه کرم آسیب دیده باشد سعی میشود رنگ قسمت آسیب دیده روشن تر یا تیرهتر انتخاب شود که آثار مرمت در قالی دیده شود. این روش مرمت بیشتر شامل اشیا و بناهای تاریخی میشود. در مرمت آمریکایی قسمتی از قالی که باید مرمت شود سعی بر آن است که کاملا شبیه سازی صورت گیرد به گونه ای که تفاوت قسمت مرمت شده با قسمت مرمت نشده معلوم نباشد. این دو روش مرمت هم در قالی و هم در مورد سایر اشیای هنری کاربرد دارد. روش مرمت بازار، یا علمی است که بر مبنای علم مرمتگر میشود (همان مرمت ایتالیایی ) و یا شیوه بازاری که قالی به گونه ای مرمت می‌شود که ایراد قابل تشخیص نباشد (روش مرمت آمریکایی). معمولا در مرمت سن قالی ملاک مهمی است که از این نظر قالیها به سه دسته تقسیم می‌شوند. قالیهای ۱ تا ۳۰ سال ( نو) از ۳۰ تا۱۰۰ سال و از ۱۰۰ سال به بالا(قالیهای عتیقه ای)
ارزشیابی و تعیین سن در مورد قدمت مهم است. مثلاً قدمت قالی تا ۳۰ سال باید بر مبنای روش آمریکایی باشد و هیچ گونه تغییر رنگ نداشته باشد و مکانیزم کار به گونه ای باشد که قالی مانند روز اول شود. در قدمت ۳۰ تا ۱۰۰ سال، معمولا روش مرمت به سبک ایتالیاییست و ارزش قالی در قدمت فرش نهفته است. در قالی با سن ۱۰۰ سال به بالا، در وضعیت فعلی قالی را حفظ می‌کنند که خرابی بیشتر نشود مثلا ممکن است دو تکه قالی با این قدمت پیدا شود در این مواقع نمی‌توان آن‌ها را به هم بند زد و قالی جدید ساخت. در این مواقع یک پارچه سفید بر سطحی بدون خلل و فرج پهن میکنند و تکه های قالی را روی پارچه قرار می‌دهند تا قطعات قالی بیشتر آسیب نبینند. به طور کلی مرمت یا تکمیل یک مرحله تولید فرش است که میتوان برای آن استاندارد تعریف نمود تا علاوه بر تاثیر کیفیت قالی ارزش کار مرمتگران نیز در پروسه تولید شناسانده شود. مرحله ای بسیار پر کاربرد که از زمانی که قالی از دار جدا میشود تا ورود کالا به بازار بر روی قالی‌های نو حائز اهمیت است و بر روی قالیهای پا خورده و دارای قدمت، سبکی متفاوت از کار است”حاجی زاده، 1383″. رنگکاری یکی از شاخه های مرمت در قالی است که متختصصان و اشخاص فنی خاص خود را دارد، اما متاسفانه روند کاری این گروه افراد مطابق استاندارد تعریف و شناخته شده نیست، و یکی از دلایل آن عدم شناخت یا عدم آزمایش های متفاوت در این زمینه است. شناخت کیفیت مواد اولیه، رنگرزی، مکانیزم بافت، آشنا بودن با کم کاری‌هایی که ممکن است در هر کدام از مراحل فرآیند قالی صورت گیرد و هر آنچه که با ساختار قالی در ارتباط است در هر چه بهتر انجام دادن کار یک مرمتگر مهم است”خورشیدی،1385، مجموعه مقالات”.
1-4 سوالات تحقیق
طراحی و بررسی امکان ساخت دستگاه یا روشی که بتواند جایگزین روش غلط لکهگذاری و رنگ کاری فرش در مرحله مرمت قرار گیرد و یا عملیات رنگ کاری را ارتقا بخشد یک ایده و پیشنهاد برای بهبود فرش دستباف با توجه به ارزش و اهمیت این کالا میباشد. با به کار گیری و بررسی روش ها امکان ارتقا در این مرحله از تولید فرش میتوان رنگ را با نفوذ و ثبات بیشتری وارد گره ها و الیافی که بی رنگ شده کرد.
با توجه ب توضیحات داده شده و روش هایی که امروزه در مرحله رنگ مرمت به صورت غیر علمی انجام میشود:
1- چگونه میشود روش و یا ایده ای علمی تعریف کرد؟
2- چگونه می توان روش یا دستگاهی را ساخت که با آن گره های بافته شده فرش را به تعداد معین و موضعی در ناحیه خاص رنگرزی کرد؟
3- کاربرد این دستگاه فقط در قسمت رنگرزی موضعی فرش های مرمتی می باشد؟
4- چگونه می توان به شید رنگی مورد نظر رسید؟
1-5 روش تحقیق
این تحقیق با رویکرد مرمتی و روش داده اندوزی کتابخانه ای و آزمایشگاهی انجام میشود که شامل این مراحل می باشد:
مرحله اول : بررسی و شناخت روش های رنگکاری و سیر روند آن در بازار فرش دستباف معاصر ایران.
مرحله دوم: تهیه چند نمونه قالی جهت آزمایش رنگرزی دستی و دستگاهی با مشخصات زیر:

– نخ پشمی خامه قالی با نمره متریک نخ 4/16 لا ، چله 9/20 لا پنبه، پود ضخیم انگلیسی 8/10 لا، پود نازک با 2/20 لا.
– قالی خام لول2 باف تهیه شده از نخ پرز بدون رنگ، بدون طرح، نخ چله و پود پنبه، رجشمار 350.
– قالی مرمتی تخت باف4 کرباس5، چله و پود پنبه، طرح شکسته، پرز پشم، رجشمار 16.
– قالی مرمتی با مکانیزم بافت نیم لول6، چله و پود پنبه، پرز پشم، طرح گردان، رجشمار25.
مرحله سوم: آزمایش دستی بر روی نمونه های بافته شده.
مرحله سوم: بررسی ثبات و جذب رنگ وارد شده در نمونه آزمایش دستی.
مرحله چهارم: بررسی امکان تهیه و ساخت دستگاه یا روشی که مرحله رنگکاری را به رنگرزی ارتقا بخشد.
مرحله پنجم: بررسی ثبات و جذب رنگ وارد شده در نمونه آزمایشی با دستگاه یا روش پیشنهادی.

پی نوشت:
فصل دوم ادبیات تحقیق
2-1 مقدمه
قالی7 ایران با پیچ و خم طرح ها و دلفریبی رنگهایش در گوشه و کنار جهان گسترده و محیط زندگی انسان را چون باغی مصفا نموده است. نشاط کار و زندگی بافندگان در میان ترنم اشعار و صدای کوبیدن دفتین، با طرحها و رنگ های قالی آمیخته میشود تا اثری با شکوه پدید آورد و زبان هزاران بینندهی موزه های سراسر جهان را به تحسین هنر خلاق ایرانی وا دارد”بصام و همکاران، 1383، ص2″. هنر ایران در مغرب زمین به مدت چند قرن بیش از هر چیز به قالی ایرانی نامبرده و شناسا بوده است. قالیهای ایرانی در تجملات زندگی درباری سهم به سزا داشته و به همین ملاحظه در چشم فرستادگان و جهانگردان خارجی از جاذبه فراوان برخوردار بوده است. از سده پانزده مسیحی به بعد همواره از آن سخن میگفتند و اغلب نیز با ستایش بسیار. گذشته از این قالی ایران چشمگیرترین تحفه ای بود که مسافران میتوانستند به آسانی به همراه آورند. زیبایی و شکوه این ارمغان به همان نگاه نخست بی مقداری و حقارت قالیهای مغرب زمین را نمایان میساخت”پوپ، 1387، ص2607″. درست است که سفالهای لعابدار ایرانی از حیث ویژگیهایش دست کم از قالی ایرانی ندارد، اما ناگزیر از رقابت با فرآوردههای چینی است. همچنین شاهکارهای درخشان معماری ایران، که در بیان زیبایی شناختی عواطف ژرفتر و پهناورتر آدمی، تواناتر ازقالی است. با این همه، معماری را میتوان عرصهی تجلی عواطف عام بشری برشمرد، نه این که دستاوردی باشد از نبوغ خاص مردمانی بخصوص، وانگهی، برخی آثار معماری اقوام دیگر بسا هم تراز یا حتی برتر از آثار ایرانیان باشد. چنین است که قالی با عظمتی که نیمی از آن در کلیسای جامع کراکو در لهستان است و نیم دیگر در موزه هنرهای تزیینی پاریس، یا قالی های مشهور اردبیل، شاهکارهایی بیبدیل و به کل غیر قابل قیاسند با هر آنچه بتوان با آنها برابر نهاد. برتری و فرادستی جهانی تنها از آن هنری تواند بود که بازتاب اصیل و طبیعی تمدن و فرهنگی باشد که آن را پدید آورده است، و این درست همان چیزی است که قالیهای ایرانی در حد استثنایی از آن برخوردارند، چرا که بینش زیبایی شناختی خاصی را به کمال رساندهاند که عمیقا و به طرز بارز ایرانی است.
اهمیت و ارزش این هنر در زندگی مردمان است، چرا که قالیبافی کم و بیش هنر و صنعتی است همگانی و برخوردار از رشد و بالندگی خود جوش و طبیعی. از دیرباز اساسیترین اسباب منزل بوده است، چه در کاخ ها، خانهها و چه در خیمهها. مهارت در قالیبافی تقریبا جزء خصایص ملی ایرانیان بوده است و ایلات و عشایر، عملا و ضرورتاً، همواره به قالیبافی بافی میپرداختند.
2-2 تاریخچه قالی
2-2-1 پیش از اسلام
تاریخچه قدیمیترین دوره هنر قالی، تقریبا به کلی وابسته به منابع مکتوب و به خصوصیات نمونههای بافته شده در سرزمینهای دیگر، چون آسیای میانه، بین النهرین و مصر است. هنرهای تزیینی مرتبط نیز میتواند در هر دوره شواهدی برای چگونگی ظواهر این هنر فراهم آورد. بشر از هنگامی که به ساختن ابنیه پرداخت و حتی پیش از آن، به نوعی کفپوش که بر زمین بگستراند نیاز پیدا کرد. زمین گلی مساکن مشرق زمین مشکلات فراوانی در بردارد و چون فقط اغنیا میتوانستند کف ساختمانهای خود را با آجر، سنگ یا چوب مفروش کنند، لاجرم، زمین های خاکی و گلی را میبایست پیوسته آبپاشی کرد تا گرد و خاک از آن برنخیزد یا آنکه باید آن را با نوعی پوشش مفروش کرد. تقریبا با اطمینان میتوان گفت که همه گستردنیها از نی بوریا ساخته شده بود که در خورها و باتلاقهای جنوب بین النهرین در فرسنگها فرسنگ میروید. پوست کندن و بافتن نیهای بوریا به صورت حصیر بادوام و قابل حمل و حتی زیبا، کار دشواری برای مردم این سرزمین نبوده، مردمی که از قدیم متمدن بودند و در هزاره چهارم پیش از مسیح قادر به ساختن سفالهای منقش دلپسند بودند و دست کم سه هزار سال پیش از میلاد مسیح پارچه بافی و صنایع دستی پیشرفتهای داشتهاند. از آن زمان تاکنون تولید حصیر بدون وقفه ادامه داشته و هم حصیر و هم نی بوریای حصیربافی از جنوب بین النهرین به نقاط دوردست صادر میشده است و صنعت حصیربافی حتی در مناطق شرقی دورافتادهای چون سیرجان در ایالت سیستان [کرمان ؟] تا سده یازده هجری به این محصول بین النهرین متکی بوده است. نخستین باز نمایی یک قالی خوش طرح را میتوان در فرش های درگاهی منقوش بر سنگ آشوری یافت، به ویژه در آن قطعه معروف خرساباد (شمال شرقی موصل) که اکنون در موزه لوور است”پوپ، 1387، ص2620-2621″.
8000سال قبل در عصر نو سنگی در منطقه وسیعی از آسیای جنوب غربی، مردم برای نخستین بار در گروههای کوچک در یک مکان مشخص اجتماع کرده و اولین دهکده ها را بوجود آوردند. در آن زمان انسان به تجربه آموخت که میتواند با کاشت دانه ها و گیاهان خودرو محصول بیشتری را نسبت به جمع آوری آنها در دشت های پراکنده بدست آورد. سکونت در یک مکان و تغییرات آب و هوایی انسان را وادار ساخت تا خود را از رطوبت و سرما محفوظ دارد. او از زندگی کردن در کنار حیوانات اهلی فرا گرفت که پشم و موی حیوانات بهترین عایق حرارتی جهت حفظ در برابر سرما و رطوبت است. بنابراین میتوان گفت اولین کسی که به ذهنش خطور کرد تا پشم گوسفندان را با حرارت و آب در هم نماید شبانان چادرنشین بودند. پس از آن بیش از 2000 سال طول کشید تا بشر به دانش ریسندگی و تولید پارچه های تار و پودی دست یابد”مجابی،1381، ص 6″.
شاید حدود 3000سال قبل شبان چادرنشینان دریافت که اگر چله ای ازنخ را روی یک چهارچوب بگستراند و سپس روی آن گره بزند سطحی نرم و صاف را برای زیر پای خود ایجاد میکند که در برابر باد و رطوبت مقاوم و تاشو بوده و قابل حمل در کنار مهاجرت های همراه با گوسفندان به سوی مراتع سرسبز در فصول سال باشد. با وجود آنکه از اولین دست بافته های بشر اطلاعات کم و بیش کافی داریم ولی در مورد نخستین بافته های گره دار جهان و تاریخ و محل بافت آنها، دانسته های ما اندک است و بیشتر در حد حدس و گمان است. پژوهشگران اروپایی به این نتیجه رسیده بودند که تمدن های مصر و آشور گهواره قالیبافی جهان بوده اند که شواهد آنان مندرجات تورات است، به هنگامی که در فصل هجرت قوم بنی اسرائیل در باب آرایش خیمه ها از استفاده از قالی سخن میراند و همچنین ستون یادبودی از شلما نصر دوم آشوری بوده است، که در آن نقش دو تخته قالی با ریشه های بلند حکاکی شده است. با کشف پرفسور رودنکو در (1947 میلادی) مهد فرشبافی از سواحل نیل و رودخانه دجله و فرات به آسیای مرکزی تغییر مکان می دهد. کشف قالی پازیریک که به عنوان پوشش اسب استفاده می شد، در یخچال های محلی به همین نام در میان کوههای آلتائی صورت گرفت و قدمت آن به 2500 سال قبل میرسد، در اندازه 83/1×2 متر و با 3600 گره در دسیمتر مربع است. تصویر حاشیه آن با شکل های دوره هخامنشی( تخت جمشید) شباهت دارد و در زمینه مرکزی آن تصاویر ستاره های چهار پره ای که به شکل های اشیاء کشف شده در لرستان مربوط است و درون مجموعه ای از قاب ها محصور شده اند. بعد از آن یک تخته قالی با بافت ظریف تر و قدیمی تر در 180 کیلومتری پازیریک و یکی با بافت ضخیم تر و جدیدتر از پازیریک در ناحیه سیبری کشف شد که قالی دوم را به بافنده های هخامنشی منسوب می کنند”مجابی، 1381، ص7″.
در مورد صنعت نساجی دوره هخامنشی مدارک تصویری از جمله تصویر پوشش جاویدانها و لوحهای مکتوب هخامنشی در شوش مکشوف گردیده، شرح بافندگی پارچه و تزیین جامه با سوزندوزی رنگین ضبط شده است . پرفسور هانس ای. وولف آلمانی که سالیانی دراز در خدمت به هنرهای سنتی و صنایع دستی در ایران به سر برده است در کتاب صنایع دستی کهن ایران مینویسد: گزنفون مورخ یونانی در کتاب خود کوروپایدیا (تربیت کوروش) متذکر میشود که ایرانیان قالیهایی داشتند که زود از دست می رفت و تنها شاه روی آنها راه میرفت. در کتاب اوستا که یکی از کتابهای کهن ایران است سخن از کفپوش نرمی به میان آمده است”حشمتی رضوی، 1387، ص 106″.
قرائن تاریخی نشان می دهد که قالیبافی در زمان ساسانی رونق داشته، از جملهی قالیها در این دوره، قالی بهار خسرو است که در تاریخ طبرسی درباره آن گفته شده «… یک قالی بسیار عالی کار ایران موسوم به بهار خسرو و در قصر تیسفون به طول 450 قدم و عرض 90 قدم موجود بوده است …» در حالی که دکتر ربرت بامبان نویسنده مقیم آمریکا ابعاد این قالی مزین به جواهرات گرانبها را در کتاب خود به نام «آیا می دانید که» 24×26 متر ذکر کرده است و آن را به قالی بهار خسرو نسبت می دهند.
به نظر می رسد که غیر از قالی بهار خسرو قالی بزرگ دیگری در دوره ساسانی وجود نداشته است”حشمتی رضوی، 1387، ص 144″. گفته می شود این قالی به دست «هراکلیوس» امپراطور روم افتاد و یا به دیگر روایت همان قالی بهارستان است که زمان یزدگرد سوم به دست عربها افتاد. منسوجات شهر قومس از نظر تاریخی به دوره ساسانی و اشکانی باز میگردد که مهمترین و نابترین آن، قطعه منسوجی پرزدار فرفری با پشم خود رنگ کرم تار دو رشته z تاب یک لا و پود s تاب تشکیل شده و این قدیمیترین قالی یافت شده در کشور ایران است. اما در مورد عصر ساسانیان اشارات مکتوب قابل توجهی وجود دارد. در سالنامه سوئی (590 – 617 م) از قالیهای پشمی ساخت ایران سخن رفته است که موئد آن است که در آن زمان صنعت مهمی وجود داشته و همچنین نوعی پارچه به نام دیبا که با کیفیت عالی بر حسب مورد استفاده آن برای لباس، پرده یا قالی بافته میشد”پوپ،1387، ص2622-2624″.
دوره حکومت طولانی و مهم پادشاهان اشکانی که حدود پانصد سال دوام یافت از مبهمترین روزگاران تاریخ ایران به ویژه در ابعاد هنری می باشد زیرا که اسناد لازم در خصوص موقعیت آن روز ایران معدود است و تنها سندی که با تردید می توان به دوران حکومت اشکانیان نسبت داد از کاوش های باستان شناس غیر ایرانی (دیوید استروناخ) در شهر قومس نزدیک دامغان کنونی یافت شد. قدیمیترین نمونه منسوجات یافت شده شهر قومس مربوط به نیمه اول قرن یکم قبل از میلاد است. این قطعه جلیقه نمدی پشمی و قهوه ای رنگ می باشد که با بند ابریشمی دور گردن همراه است”ژوله، 1381، ص10-11″. در زمان اشکانیان دامنه صنعت قالیبافی ایران در آسیای مرکزی و ناحیه باختر توسعه یافت و نمونه های آن در نوین اولا در سرحد مغولستان بدست آمده که به رنگ آبی تیره و با گره های مرتب بافته شده است”افشار،1392، ص159-160″.
2-2-2 دوران اسلامی ( سده های نخستین ) قرن 1 تا 5 هجری
قالیبافی در دوران اسلامی با دو تغییر ساختاری مواجه شد، اول اینکه به سبب منع شبیهسازی در اسلام نقوش قالی فاقد تصویر انسان و پیکر موجودات ذی روح شد و دوم اینکه، از قالیهای زینتی و گوهرنشان اجتناب شد. قالیبافی ایران در اوایل تسلط اعراب تا حدودی دچار رکود میگردد، چون اعراب بر خلاف هنر سفالگری که در آن سر آمد بودند به هنر قالیبافی به دلایل نژادی و اقلیمی در هیچ یک از ادوار تاریخی خود اهمیت قابل توجهی نشان ندادهاند تا دورهی خلفای تجملپرست اموی و عباسی. اما در مکتوبات بر جای مانده وجود قالی در آن موقع سخن به میان آمده است. اولین کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب که مربوط به سال 732 ه . ق و مولف آن ناشناخته است و تا همین اواخر از وجود آن اطلاعی در دست نبود، از فرآورده هایی چون قالی، پلاس، گلیم، زیلو، بوریا، جوال، نمد و حصیر در شهرهای مختلف ایران نام برده است.
در مدت دویست سال ایران تحت تسلط اعراب با رکود قالیبافی مواجه بود ولی همچنان در گوشه و کنار این سرزمین به صورت بطنی تری ادامه داشت. در دوره اموی در مأخذ هدایای حکام محلی برای خلفای حاشیه نشین دجله مکرر از قالی ایران نام برده می شود . با حمله ترکان سلجوقی در 416 ه.ق و تهاجم زبان و فرهنگ آنان به این سرزمین منجر به تأثیر این فرهنگ برهنه بر فرهنگ ایران شد و در نتیجه طرح های قالی متأثر از طرح های سلجوقی شد که البته از این قالیها اثری در دست نیست و تنها با احتمال تشابه به آنها با قالیهای مسجد قونیه (پایتخت سلجوقیان) میتوان چگونگی آنها را حدس زد و میتوان با احتیاط گفت قالی این دوره طرح شکسته و بدون انحنا و زمخت تر از دوره های بعدی است. در دوره تیموریان بسیاری از ویژگی های هنر دستخوش دگرگونی اساسی میشود. با نفوذ فرهنگ چینی و صنایع مستظرفه کار هنرمندان ایرانی به مرز کمال نزدیک شد، خطوط کم کم منحنی و دوار شد و موتیف های متفاوتی به طرح اضافه شد. در دوره آق قویون لوها و قراقویون لوها قالیهای نفیسی در تبریز بافته شد.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید